Weg met de stijve ellebogen
Op spiritueel gebied valt nog heel wat te ontdekken.
Over de spiritualiteit in onze cultuur ben ik bepaald optimistisch. Het glas is zo te zeggen niet half leeg, maar half vol! Het spirituele is eerder een verb?rgen dan een verl?ren dimensie. We zijn bezig onze eigen spiritualiteit en die van anderen te leren kennen, en om die in de ontmoeting opnieuw te articuleren en te mobiliseren. Er valt nog veel te ontdekken.
In dit verband valt te denken aan de multiculturele Stiltecentra. Zo zijn er binnen het Universitair Medisch Centrum in Utrecht twee Stiltecentra. De moslim-gebedsruimten worden ongelooflijk vaak door zowel lopende pati?nten als hun familie en moslim personeelsleden gefrequenteerd. In de christelijke devotiehoeken worden zo?n tienduizend kaarsen per jaar ontstoken.
Tot voor kort waren er in confessionele instellingen mono-culturele kerkruimtes of kapellen. Tegenwoordig zijn er in vele en in bijna ?lle neutrale instellingen multi-culturele stiltecentra, ook weer zo?n stille revolutie. Veel winkelcentra waren al eerder voorzien van een Stiltecentrum; ook in sommige overheidsinstellingen en bedrijven zijn stiltecentra. In zorginstellingen hebben stiltecentra vaak ook een liturgische of rituele functie. Zij zijn aldus helende, sacrale ruimtes. Zij vormen een signaal in onze recente geschiedenis, waarin culturen en religies elkaar steeds meer ontmoeten.
Het UMC-Stiltecentrum locatie AZU is een soort agora of markt, door pastor-architect Jack de Valk ontworpen volgens de filosofie van een open ruimte. De hoofdruimte is een neutrale ruimte, waaraan op bepaalde momenten mobiele liturgica uit verschillende tradities een rituele functie kunnen geven. Eromheen gegroepeerd zijn hoeken met een specifieke spirituele identiteit. Kortom: een Stiltecentrum is in een huis voor genezing een plaats van verbinding en heling. De spirituele dimensie in een zorginstelling impliceert een je bewegen in de zelfkant van het leven; zo te zeggen van het ego naar het hoger zelf.
Medische macht heeft haar beperkingen, spirituele kracht kan ?ver grenzen heen helpen en verbinden. Dag Hammarskj?ld schreef in zijn brochure voor de Stilteruimte van de VN: ?Het is aan hen die hier komen om de leegte te vullen met dat wat zij vinden in hun kern van stilheid.? Jack de Valk beoogt als veelgevraagd architect voor Stiltecentra deze als ?ruimte? voor de ziel?.
In april 2002 nam ik in Berlijn deel aan een consultatie van United Religions Initiative-Europa, samen met URI-Midden Oosten. Er waren aangrijpende ontmoetingen tussen Isra?li?s en Arabieren, waardoor verbindingen tussen hen ontstonden. Wat hieraan o.a. ten grondslag ligt, wil ik illustreren aan ??n der avonden die we met elkaar beleefden. Die avond zou een bijzondere verdieping krijgen, omdat we gingen delen (sharing) rond het thema: Hoe hebben religies ? en dus wij ? elkaar verwond ?n hoe zijn we door elkaar verwond? Ik citeer uit mijn conferentie-logboek:
Jean-Marie Lochten leidt vervolgens het thema in: hoe eenheid te maken? Er wordt niet gewerkt aan ??n natie of religie - het gaat om synergie, niet om syncretisme of confluentie. Het gaat om bundeling van krachten, niet om versmelting! Het gaat om het cre?ren van ?a new convivial space to live together?. Een Isra?li vraagt of het hierbij om co-existentie gaat of om pro-existentie?
Jean-Marie wil echter eerst twee vragen over ?suffering? stellen, omdat erkenning daarvan erg belangrijk is: ?Wanneer heb je door de handelwijze vanuit zijn of haar traditie door je broeder of zuster geleden? wanneer berokkende jij vanuit je eigen traditie anderen leed?? We gaan in groepjes uiteen. Mij wordt gevraagd vanuit onze groep de plenaire rapportage te doen.
Een Westers moslim betreurt het, dat hoewel hij al vijftig jaren moslim is, niet ??n vriend hem ooit een felicitatie met een islamitische feestdag zond. In een seculiere samenleving is het moeilijk religieus te zijn. Het was een pijnlijke ervaring voor een priester dat in een oecumenisch comit? alleen katholieken en protestanten participeerden, de oosters-orthodoxen hun zetels leeg lieten en slechts ??n maal een ontmoeting met joden lukte. Zelf vertel ik over mijn dochter, die zich aansloot bij een islamitische sekte en over haar principi?le weigering om na het sterven van mijn moeder bij de christelijke begrafenis te zijn.
Tussendoor vragen wij ons al delend af wat onze verhalen nu eigenlijk over de religies z?lf zeggen?.. Iemand herinnert zich hoe hij j?ren geleden zijn gastheren in een ander Godshuis kwetste omdat hij t?en geen woord over zijn lippen kon krijgen. In een seculiere samenleving is het moeilijk om een uitgaansplek zonder alcohol te vinden. Een orthodoxe jood vertelt dat hij tijdens een jongerenkamp voor verstandelijk gehandicapten niet mee kon doen met gemengd zwemmen; dat hield in dat hij seculier-joodse hulpverleners opzadelde met de zorg voor ?lle kinderen.
In de plenaire rapportage vertel ik het laatste verhaal ?n het verhaal van mijn dochter. Ook noem ik nog eens het vredesgebed uit Sarajevo, verwijzend naar de koran, die zegt dat God de mensen zo verschillend maakte opdat zij elkaar zouden leren kennen.
Het is toch niet de essentie van religies om elkaar te kwetsen, te verwonden ?n door elkaar verwond, gekwetst te worden?! De weg leidt van passie naar compassie.
Tijdens de koffie raakt het mij z? diep dat kort na elkaar vier moslim vrouwen mij hun spijt betuigen over hoe mijn dochter meende te moeten handelen. Mij springen de tranen in de ogen, als zij vragen mijn ?step-daughter? te mogen worden. Hoe breekt het ijs. W?t een zorg voor mijn ziel mag ik nu ontvangen. En hoeveel dochters heb ik nu opeens?..
Bovengenoemde en andere thema?s waren aan de orde tijdens het Parliament of World?s Religions te Barcelona. Regelmatig wordt zo?n PWR belegd. PWR startte in 1893 de interreligieuze beweging en functioneert overkoepelend. De Dalai Lama zou het Congres te Barcelona openen, maar was ziek.
Met zo?n 8.000 mensen uit de gehele wereld waren we bijeen onder het motto: ?Pathways to Peace: the Wisdom of Listening, the Power of Commitment?. Het was zeer inspirerend en bemoedigend.
Iedereen die het Congres van het bezocht kon zelf haar/zijn keuze-programma samenstellen. Hier geef ik een paar persoonlijke impressies. Slechts enkele namen van alle bijzondere mensen, die ik ontmoette, kunnen worden genoemd. De gastvrijheid bij de Langar-maaltijden, door de Sikhs vanuit hun traditie aan de congresdeelnemers aangeboden, was heel speciaal.
Het was ook bijzonder om uit de gehele wereld vertegenwoordigers te ontmoeten van URI, het inter-religieuze initiatief waaraan ik verbonden ben. URI vormt een inspirerend netwerk, uniek door zijn CC?s/Cooperation Circles. Bovendien was de uitnodiging van het Parliament aan ons URI eervol om de gastvrouw te zijn van de regionale contact-bijeenkomsten.
Wordt vervolgd!
Op zielsniveau ervoer ik veel verbindende ?takken? tijdens dit Parliament. Dat is belangrijk, omdat onze planeet onveiliger is sinds 11 september 2001 en de Irak-oorlog sinds 2003. Islamofobie is groeiende. Er is een toenemend wantrouwen tussen het Westen en de moslim-wereld, wat ik ook waarneem bij mijn Libanese schoonzoon en in mijn werk bij de multiculturele Dienst Geestelijke Verzorging in het UMC-Utrecht. Moslim vrouwen en mannen zoals de winnares van de Nobelprijs voor de Vrede Shirin Ebadi uit Iran, Imam Rashied Omar uit Zuid-Afrika en Prof.mw Kamar Oniah Kamaruzzaman uit Indonesi? inspireerden mij. Die inspiratie ontsprong aan hun nadruk op democratie en vrouwenrechten, de heiligheid van het leven en het belang van (een theologie van) heling.
In het Nederlandse URI zeggen we vaak: essentieel is het gaan van de weg van passie naar compassie, van verwonding naar verwondering?..
Rita Bouwman verspreidde tijdens het Parliament het idee van ?een interreligieus huis van vrede in elke stad en elk dorp?. Ook ik droom daar al langer van. Samen met Mansukh Patel, die de Peace Flame droeg, wandelden we van een nieuw ingewijde Peace Pole naar de Indiaanse ceremoni?le planting van een Vredesboom. Mansukh vertelde mij over zijn plan om naast het Vredespaleis in Den Haag een huis van vrede te bouwen.
We blijven dus bouwen! In dit verband is de komende 5de mei 2005 zeer belangrijk. URI heeft het initiatief genomen voor een Universele Vredesviering ter gelegenheid van de 60ste gedenkdag van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dit niet alleen ter herinnering maar tevens gericht op spiritualiteit en toekomst, voor?l voor de kinderen. Het Parliament gaf ook nieuwe inspiratie voor 050505.
Het Parliament bood alle deelnemers elk wat wils. Het totaal programma is niet te herleiden tot een grootste gemene deler. Anders gezegd: elk verhaal over het Parliament is een aanvulling, een verrijking van een ander verslag.
In de geest van de eerder genoemde metafoor: we zijn allen takken aan dezelfde boom, met sappen vol compassie. Sogyal Rinpoche, de bekende boeddhistische schrijver van o.a. ?Het Tibetaanse boek van leven en sterven? inspireerde tot mededogen. Evenzo de Spaans-Indiase mysticus Raimon Panikkar: hij benadrukte spirituele maieutiek of vroedvrouwkunde en de metamorfose van de vlinder, in het Grieks ?psyche?. De vlinder-metafoor leerde ik zelf van Elisabeth K?bler-Ross, de pionier in stervensbegeleiding en rouwverwerking die 24 augustus 2004 overleed.
Europa heeft een speciaal probleem met mededogen. Max Kohnstamm noemt het in Geert Maks boek In Europa nodig, maar buitengewoon lastig ?om mededogen op een Europees niveau te brengen?. Want de markt is een genadeloze god ? alsof dat g??n fundamentalisme is!
Bij een sessie over de? ?American Indian Religious Freedom Act? bedankten Indianen ontroerend voor de erkenning van de inheemse religies. Het URI-handvest onderscheidt terecht religies, spirituele bewegingen ?n inheemse tradities. Deze drie ?takken? zijn gelijkwaardig in spiritueel bewustzijn. Geleidelijk aan leren we spirituele bevindingen te delen. Dat leidt meer en meer tot meervoudige spirituele identiteit, zoals vooral expliciet beschreven door de Libanees-Franse auteur Amin Maalouf.
Hierdoor voel ik me soms vol en leeg tegelijkertijd. Dat is wel verwarrend, omdat de ander eender ?n anders is. Het voelt vol als ik me verheug over elke spirituele uitwisseling in een multiculturele samenleving. Leegte voel ik door verstening van ge?nstitutionaliseerde religie en anderzijds door secularisme. Zelfs medegelovigen verwijten ons zogeheten syncretisme, samen-smelting der religies. Het ligt echter subtieler: het beeld van de symfonie - met behoud van eigenheid ? is passender.
Naar mijn gevoel en ervaring heeft de inter-religieuze beweging alles te maken met het mobiliseren van syn-ergie, het samen bundelen van spirituele energie ? tot binnen de eigen ziel?.
Een hoogtepunt vormde het forum over fundamentalisme ?De strijd om God?, zo genoemd naar het boek van Karen Armstrong. Zij gaf een zeer heldere en uitgebalanceerde presentatie. Ze toonde aan dat er een zelfs symbiotische relatie is tussen fundamentalisme en moderniteit. We dienen de pijn en woede van de ander te voelen. Maar als non-fundamentalisten moeten we religie en compassie weer claimen! Daar stem ik geheel mee in, evenals met de stelling van Rabbijn Michael Lerner dat ook het fundamentalisme van de moderne kapitalistische en wetenschappelijke maatschappij veroordelens-waard is.
Het is ook belangrijk om fundamentalisten in de toekomst bij interreligieuze ontmoetingen uit te nodigen. Maar tegelijk is waar wat Raimon Panikkar zei over wie de dialoog weigeren: ?Wacht! Stop met het waarom?. Het is niet goed die anderen voortdurend ter verantwoording te roepen. Dialoog laat zich niet dwingen. De interreligieuze dialoog die we als fundamenteel beschouwen moet evenmin een dogmatisme worden?
Een ander hoogtepunt vormde de uitreiking van de Juliet Hollister Prijs voor Hans K?ng, die voor het Parliament in 1993 de ?Declaration towards a Global Ethics? ontwierp. Globale of wereld-ethiek is fundamenteel, in zijn woorden: ?Geen vrede onder de naties zonder vrede onder de religies. Geen vrede onder de religies zonder dialoog tussen de religies. Geen dialoog tussen de religies zonder globale ethische standaards.? De vraag is echter - en dit betreft alle interreligieuze conferenties -? hoe grootkapitaal in kleingeld om te zetten?
Een contact met Aida Shibli uit Al Quds of (Oost-)Jeruzalem, actief o.a. in een gezamenlijk Isra?lisch-Palestijnse feministische organisatie voor politieke actie en vrouwenrechten, raakte mij zeer. Zij was heel boos over de Muur die de staat Isra?l bouwt. Ook was ze boos op de organisatie van dit Parliament: over de dominantie van mannen en over de afwezigheid van Arabieren en van tolking in het Arabisch. Haar kritiek moeten we serieus nemen.
Overigens was ik erg blij congresdeelnemers uit de VS schaamte over de politiek van George W.Bush te horen uiten. Het voedt mijn hoop op een toekomst met meer vrede.
Een grote wens van mij was om Jean Bolen te ontmoeten. In het onderwijs aan medische studenten gebruik ik haar boek ?Tot op het bot?.? Ik ontmoette haar bij de interactieve workshop ?Het miljoenste-cirkel-initiatief: interculturele dialoog van vrouwen?, waar mannen in de minderheid waren.
Over de miljoenste cirkel en over ?crone?-cirkels en hun Indiaanse ge?nspireerdheid valt te lezen in deel 4 van haar boek ?Godinnen in de ouder wordende vrouw?. Tijdens de workshop wisselden we in cirkels ervaringen uit op het niveau van de ziel. Vervolgens zagen we op een video tot in Afghanistan toe dit cirkel-werk, dat sterk verwant is met de cooperation-circles van URI. Zo?n cirkel heeft volgens Jean Bolen een hart van compassie.
Indrukwekkend was het om de kracht van Sophia, de goddelijke Vrouwe Wijsheid, en van spiritueel feminisme te ervaren. Die gewaarwording had ik ook bij een lezing over het luisteren naar God door Dadi Janki van Brahma Kumaris. Deze vrouw van boven de 80 heeft zo?n wijsheid en eenvoud, dat het is alsof ik in het oog van een orkaan zit.
Elisabeth K?bler-Ross spoorde mij ooit aan om het joodse verhaal over hemel en hel vaak te vertellen. Dat verhaal gaat als volgt:
Zowel in de hemel als in de hel hadden mensen bij een diner stijve ellebogen, zodat ze niet konden genieten van de maaltijd. Maar: in de hemel reikten de mensen eten aan hun overburen aan!
Ari van Buuren
Ari van Buuren is onder meer voorzitter van United Religions Initiative Nederland.
Dit artikel bestaat uit fragmenten van een binnenkort van zijn hand te verschijnen essay.
Over de spiritualiteit in onze cultuur ben ik bepaald optimistisch. Het glas is zo te zeggen niet half leeg, maar half vol! Het spirituele is eerder een verb?rgen dan een verl?ren dimensie. We zijn bezig onze eigen spiritualiteit en die van anderen te leren kennen, en om die in de ontmoeting opnieuw te articuleren en te mobiliseren. Er valt nog veel te ontdekken.
In dit verband valt te denken aan de multiculturele Stiltecentra. Zo zijn er binnen het Universitair Medisch Centrum in Utrecht twee Stiltecentra. De moslim-gebedsruimten worden ongelooflijk vaak door zowel lopende pati?nten als hun familie en moslim personeelsleden gefrequenteerd. In de christelijke devotiehoeken worden zo?n tienduizend kaarsen per jaar ontstoken.
Tot voor kort waren er in confessionele instellingen mono-culturele kerkruimtes of kapellen. Tegenwoordig zijn er in vele en in bijna ?lle neutrale instellingen multi-culturele stiltecentra, ook weer zo?n stille revolutie. Veel winkelcentra waren al eerder voorzien van een Stiltecentrum; ook in sommige overheidsinstellingen en bedrijven zijn stiltecentra. In zorginstellingen hebben stiltecentra vaak ook een liturgische of rituele functie. Zij zijn aldus helende, sacrale ruimtes. Zij vormen een signaal in onze recente geschiedenis, waarin culturen en religies elkaar steeds meer ontmoeten.
Het UMC-Stiltecentrum locatie AZU is een soort agora of markt, door pastor-architect Jack de Valk ontworpen volgens de filosofie van een open ruimte. De hoofdruimte is een neutrale ruimte, waaraan op bepaalde momenten mobiele liturgica uit verschillende tradities een rituele functie kunnen geven. Eromheen gegroepeerd zijn hoeken met een specifieke spirituele identiteit. Kortom: een Stiltecentrum is in een huis voor genezing een plaats van verbinding en heling. De spirituele dimensie in een zorginstelling impliceert een je bewegen in de zelfkant van het leven; zo te zeggen van het ego naar het hoger zelf.
Medische macht heeft haar beperkingen, spirituele kracht kan ?ver grenzen heen helpen en verbinden. Dag Hammarskj?ld schreef in zijn brochure voor de Stilteruimte van de VN: ?Het is aan hen die hier komen om de leegte te vullen met dat wat zij vinden in hun kern van stilheid.? Jack de Valk beoogt als veelgevraagd architect voor Stiltecentra deze als ?ruimte? voor de ziel?.
In april 2002 nam ik in Berlijn deel aan een consultatie van United Religions Initiative-Europa, samen met URI-Midden Oosten. Er waren aangrijpende ontmoetingen tussen Isra?li?s en Arabieren, waardoor verbindingen tussen hen ontstonden. Wat hieraan o.a. ten grondslag ligt, wil ik illustreren aan ??n der avonden die we met elkaar beleefden. Die avond zou een bijzondere verdieping krijgen, omdat we gingen delen (sharing) rond het thema: Hoe hebben religies ? en dus wij ? elkaar verwond ?n hoe zijn we door elkaar verwond? Ik citeer uit mijn conferentie-logboek:
Jean-Marie Lochten leidt vervolgens het thema in: hoe eenheid te maken? Er wordt niet gewerkt aan ??n natie of religie - het gaat om synergie, niet om syncretisme of confluentie. Het gaat om bundeling van krachten, niet om versmelting! Het gaat om het cre?ren van ?a new convivial space to live together?. Een Isra?li vraagt of het hierbij om co-existentie gaat of om pro-existentie?
Jean-Marie wil echter eerst twee vragen over ?suffering? stellen, omdat erkenning daarvan erg belangrijk is: ?Wanneer heb je door de handelwijze vanuit zijn of haar traditie door je broeder of zuster geleden? wanneer berokkende jij vanuit je eigen traditie anderen leed?? We gaan in groepjes uiteen. Mij wordt gevraagd vanuit onze groep de plenaire rapportage te doen.
Een Westers moslim betreurt het, dat hoewel hij al vijftig jaren moslim is, niet ??n vriend hem ooit een felicitatie met een islamitische feestdag zond. In een seculiere samenleving is het moeilijk religieus te zijn. Het was een pijnlijke ervaring voor een priester dat in een oecumenisch comit? alleen katholieken en protestanten participeerden, de oosters-orthodoxen hun zetels leeg lieten en slechts ??n maal een ontmoeting met joden lukte. Zelf vertel ik over mijn dochter, die zich aansloot bij een islamitische sekte en over haar principi?le weigering om na het sterven van mijn moeder bij de christelijke begrafenis te zijn.
Tussendoor vragen wij ons al delend af wat onze verhalen nu eigenlijk over de religies z?lf zeggen?.. Iemand herinnert zich hoe hij j?ren geleden zijn gastheren in een ander Godshuis kwetste omdat hij t?en geen woord over zijn lippen kon krijgen. In een seculiere samenleving is het moeilijk om een uitgaansplek zonder alcohol te vinden. Een orthodoxe jood vertelt dat hij tijdens een jongerenkamp voor verstandelijk gehandicapten niet mee kon doen met gemengd zwemmen; dat hield in dat hij seculier-joodse hulpverleners opzadelde met de zorg voor ?lle kinderen.
In de plenaire rapportage vertel ik het laatste verhaal ?n het verhaal van mijn dochter. Ook noem ik nog eens het vredesgebed uit Sarajevo, verwijzend naar de koran, die zegt dat God de mensen zo verschillend maakte opdat zij elkaar zouden leren kennen.
Het is toch niet de essentie van religies om elkaar te kwetsen, te verwonden ?n door elkaar verwond, gekwetst te worden?! De weg leidt van passie naar compassie.
Tijdens de koffie raakt het mij z? diep dat kort na elkaar vier moslim vrouwen mij hun spijt betuigen over hoe mijn dochter meende te moeten handelen. Mij springen de tranen in de ogen, als zij vragen mijn ?step-daughter? te mogen worden. Hoe breekt het ijs. W?t een zorg voor mijn ziel mag ik nu ontvangen. En hoeveel dochters heb ik nu opeens?..
Bovengenoemde en andere thema?s waren aan de orde tijdens het Parliament of World?s Religions te Barcelona. Regelmatig wordt zo?n PWR belegd. PWR startte in 1893 de interreligieuze beweging en functioneert overkoepelend. De Dalai Lama zou het Congres te Barcelona openen, maar was ziek.
Met zo?n 8.000 mensen uit de gehele wereld waren we bijeen onder het motto: ?Pathways to Peace: the Wisdom of Listening, the Power of Commitment?. Het was zeer inspirerend en bemoedigend.
Iedereen die het Congres van het bezocht kon zelf haar/zijn keuze-programma samenstellen. Hier geef ik een paar persoonlijke impressies. Slechts enkele namen van alle bijzondere mensen, die ik ontmoette, kunnen worden genoemd. De gastvrijheid bij de Langar-maaltijden, door de Sikhs vanuit hun traditie aan de congresdeelnemers aangeboden, was heel speciaal.
Het was ook bijzonder om uit de gehele wereld vertegenwoordigers te ontmoeten van URI, het inter-religieuze initiatief waaraan ik verbonden ben. URI vormt een inspirerend netwerk, uniek door zijn CC?s/Cooperation Circles. Bovendien was de uitnodiging van het Parliament aan ons URI eervol om de gastvrouw te zijn van de regionale contact-bijeenkomsten.
Wordt vervolgd!
Op zielsniveau ervoer ik veel verbindende ?takken? tijdens dit Parliament. Dat is belangrijk, omdat onze planeet onveiliger is sinds 11 september 2001 en de Irak-oorlog sinds 2003. Islamofobie is groeiende. Er is een toenemend wantrouwen tussen het Westen en de moslim-wereld, wat ik ook waarneem bij mijn Libanese schoonzoon en in mijn werk bij de multiculturele Dienst Geestelijke Verzorging in het UMC-Utrecht. Moslim vrouwen en mannen zoals de winnares van de Nobelprijs voor de Vrede Shirin Ebadi uit Iran, Imam Rashied Omar uit Zuid-Afrika en Prof.mw Kamar Oniah Kamaruzzaman uit Indonesi? inspireerden mij. Die inspiratie ontsprong aan hun nadruk op democratie en vrouwenrechten, de heiligheid van het leven en het belang van (een theologie van) heling.
In het Nederlandse URI zeggen we vaak: essentieel is het gaan van de weg van passie naar compassie, van verwonding naar verwondering?..
Rita Bouwman verspreidde tijdens het Parliament het idee van ?een interreligieus huis van vrede in elke stad en elk dorp?. Ook ik droom daar al langer van. Samen met Mansukh Patel, die de Peace Flame droeg, wandelden we van een nieuw ingewijde Peace Pole naar de Indiaanse ceremoni?le planting van een Vredesboom. Mansukh vertelde mij over zijn plan om naast het Vredespaleis in Den Haag een huis van vrede te bouwen.
We blijven dus bouwen! In dit verband is de komende 5de mei 2005 zeer belangrijk. URI heeft het initiatief genomen voor een Universele Vredesviering ter gelegenheid van de 60ste gedenkdag van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dit niet alleen ter herinnering maar tevens gericht op spiritualiteit en toekomst, voor?l voor de kinderen. Het Parliament gaf ook nieuwe inspiratie voor 050505.
Het Parliament bood alle deelnemers elk wat wils. Het totaal programma is niet te herleiden tot een grootste gemene deler. Anders gezegd: elk verhaal over het Parliament is een aanvulling, een verrijking van een ander verslag.
In de geest van de eerder genoemde metafoor: we zijn allen takken aan dezelfde boom, met sappen vol compassie. Sogyal Rinpoche, de bekende boeddhistische schrijver van o.a. ?Het Tibetaanse boek van leven en sterven? inspireerde tot mededogen. Evenzo de Spaans-Indiase mysticus Raimon Panikkar: hij benadrukte spirituele maieutiek of vroedvrouwkunde en de metamorfose van de vlinder, in het Grieks ?psyche?. De vlinder-metafoor leerde ik zelf van Elisabeth K?bler-Ross, de pionier in stervensbegeleiding en rouwverwerking die 24 augustus 2004 overleed.
Europa heeft een speciaal probleem met mededogen. Max Kohnstamm noemt het in Geert Maks boek In Europa nodig, maar buitengewoon lastig ?om mededogen op een Europees niveau te brengen?. Want de markt is een genadeloze god ? alsof dat g??n fundamentalisme is!
Bij een sessie over de? ?American Indian Religious Freedom Act? bedankten Indianen ontroerend voor de erkenning van de inheemse religies. Het URI-handvest onderscheidt terecht religies, spirituele bewegingen ?n inheemse tradities. Deze drie ?takken? zijn gelijkwaardig in spiritueel bewustzijn. Geleidelijk aan leren we spirituele bevindingen te delen. Dat leidt meer en meer tot meervoudige spirituele identiteit, zoals vooral expliciet beschreven door de Libanees-Franse auteur Amin Maalouf.
Hierdoor voel ik me soms vol en leeg tegelijkertijd. Dat is wel verwarrend, omdat de ander eender ?n anders is. Het voelt vol als ik me verheug over elke spirituele uitwisseling in een multiculturele samenleving. Leegte voel ik door verstening van ge?nstitutionaliseerde religie en anderzijds door secularisme. Zelfs medegelovigen verwijten ons zogeheten syncretisme, samen-smelting der religies. Het ligt echter subtieler: het beeld van de symfonie - met behoud van eigenheid ? is passender.
Naar mijn gevoel en ervaring heeft de inter-religieuze beweging alles te maken met het mobiliseren van syn-ergie, het samen bundelen van spirituele energie ? tot binnen de eigen ziel?.
Een hoogtepunt vormde het forum over fundamentalisme ?De strijd om God?, zo genoemd naar het boek van Karen Armstrong. Zij gaf een zeer heldere en uitgebalanceerde presentatie. Ze toonde aan dat er een zelfs symbiotische relatie is tussen fundamentalisme en moderniteit. We dienen de pijn en woede van de ander te voelen. Maar als non-fundamentalisten moeten we religie en compassie weer claimen! Daar stem ik geheel mee in, evenals met de stelling van Rabbijn Michael Lerner dat ook het fundamentalisme van de moderne kapitalistische en wetenschappelijke maatschappij veroordelens-waard is.
Het is ook belangrijk om fundamentalisten in de toekomst bij interreligieuze ontmoetingen uit te nodigen. Maar tegelijk is waar wat Raimon Panikkar zei over wie de dialoog weigeren: ?Wacht! Stop met het waarom?. Het is niet goed die anderen voortdurend ter verantwoording te roepen. Dialoog laat zich niet dwingen. De interreligieuze dialoog die we als fundamenteel beschouwen moet evenmin een dogmatisme worden?
Een ander hoogtepunt vormde de uitreiking van de Juliet Hollister Prijs voor Hans K?ng, die voor het Parliament in 1993 de ?Declaration towards a Global Ethics? ontwierp. Globale of wereld-ethiek is fundamenteel, in zijn woorden: ?Geen vrede onder de naties zonder vrede onder de religies. Geen vrede onder de religies zonder dialoog tussen de religies. Geen dialoog tussen de religies zonder globale ethische standaards.? De vraag is echter - en dit betreft alle interreligieuze conferenties -? hoe grootkapitaal in kleingeld om te zetten?
Een contact met Aida Shibli uit Al Quds of (Oost-)Jeruzalem, actief o.a. in een gezamenlijk Isra?lisch-Palestijnse feministische organisatie voor politieke actie en vrouwenrechten, raakte mij zeer. Zij was heel boos over de Muur die de staat Isra?l bouwt. Ook was ze boos op de organisatie van dit Parliament: over de dominantie van mannen en over de afwezigheid van Arabieren en van tolking in het Arabisch. Haar kritiek moeten we serieus nemen.
Overigens was ik erg blij congresdeelnemers uit de VS schaamte over de politiek van George W.Bush te horen uiten. Het voedt mijn hoop op een toekomst met meer vrede.
Een grote wens van mij was om Jean Bolen te ontmoeten. In het onderwijs aan medische studenten gebruik ik haar boek ?Tot op het bot?.? Ik ontmoette haar bij de interactieve workshop ?Het miljoenste-cirkel-initiatief: interculturele dialoog van vrouwen?, waar mannen in de minderheid waren.
Over de miljoenste cirkel en over ?crone?-cirkels en hun Indiaanse ge?nspireerdheid valt te lezen in deel 4 van haar boek ?Godinnen in de ouder wordende vrouw?. Tijdens de workshop wisselden we in cirkels ervaringen uit op het niveau van de ziel. Vervolgens zagen we op een video tot in Afghanistan toe dit cirkel-werk, dat sterk verwant is met de cooperation-circles van URI. Zo?n cirkel heeft volgens Jean Bolen een hart van compassie.
Indrukwekkend was het om de kracht van Sophia, de goddelijke Vrouwe Wijsheid, en van spiritueel feminisme te ervaren. Die gewaarwording had ik ook bij een lezing over het luisteren naar God door Dadi Janki van Brahma Kumaris. Deze vrouw van boven de 80 heeft zo?n wijsheid en eenvoud, dat het is alsof ik in het oog van een orkaan zit.
Elisabeth K?bler-Ross spoorde mij ooit aan om het joodse verhaal over hemel en hel vaak te vertellen. Dat verhaal gaat als volgt:
Zowel in de hemel als in de hel hadden mensen bij een diner stijve ellebogen, zodat ze niet konden genieten van de maaltijd. Maar: in de hemel reikten de mensen eten aan hun overburen aan!
Ari van Buuren
Ari van Buuren is onder meer voorzitter van United Religions Initiative Nederland.
Dit artikel bestaat uit fragmenten van een binnenkort van zijn hand te verschijnen essay.