Het is verleidelijk de aanslag op de koninklijke bus in Apeldoorn, amper een dag na het bericht dat Nederland ‘weer een beetje veiliger’ is geworden, af te doen als een incident veroorzaakt door een gevaarlijke gek. Het geweld in het publieke domein is namelijk ‘normaler’ dan over het algemeen wordt erkend. Sluipenderwijs zijn met geweld samenhangende verschijnselen als vandalisme, overlast, intimiderend en hufterig gedrag in de afgelopen 30 jaar explosief toegenomen. Ambulancepersoneel, politieagenten, buschauffeurs, vuilnismannen, loketbeambten, brandweerlieden, taxichauffeurs en andere hulpverleners worden er regelmatig mee geconfronteerd. Het aantal doden als gevolg van geweldsmisdrijven is sterk gestegen. Stierf in 1960 nog maar 0,37 per 100.000 inwoners als gevolg van een geweldsmisdrijf, in 1990 was dat ruim verdubbeld tot 0,9, terwijl dat in 1911 nog 0,33 was. We herinneren ons nog de internationale slachtofferenquête begin jaren negentig, waaruit volgens de Nederlandse leider van de enquête, dr. J. van Dijk, bleek dat Nederland ‘een losgeslagen land’ was geworden. Zou de situatie er 15 jaar later beter op zijn geworden?

Over de oorzaken kan langdurig worden gefilosofeerd. Morele remmingen over het algemeen minder geworden. De sociale controle is voor een deel verdwenen, gemeenschapszin werd ingeruild voor een ‘ik-heb-met-jou-niets-te-maken’-individualisme en gezag weet zich moeilijker waar te maken. Bij een gemis aan engagement met het algemeen belang is de focus meer op rechten dan op plichten komen te liggen, met het risico dat mensen snel gefrustreerd raken als zij menen dat zij niet krijgen waar ze recht op hebben. Kijk bij een groot evenement naar de vele beveiligingsmaatregelen die er worden genomen: de politie is enorm aanwezig en de hele dag bezig met crowd control. In de straten van vooral de grote steden is dagelijks een batterij aan ordehandhavers en buitengewone opsporingsambtenaren in de weer om het intimideren, spuwen, het maken van seksueel getinte opmerkingen tegen vrouwen en bedreigingen in het algemeen de kop in te drukken, met cameratoezicht en mosquito’s (apparaten die hangjongeren moeten verwijderen) als extra hulpmiddelen.
Ongetwijfeld zal ook de toename van de materiële welvaart een rol spelen: waar meer is, valt meer te halen en neemt (het gevoel van) onveiligheid toe. Tot in alle uithoeken van de Westerse maatschappij manifesteert de geldzucht zich schaamteloos. Ook het feit dat Nederland inmiddels 16,5 miljoen inwoners telt die er een van de hoogste consumptieniveaus ter wereld op nahouden heeft zo zijn uitwerking: met al die auto’s en andere luxe spullen waarmee ze zich omgeven zitten ze elkaar danig in de weg. Daarbij komt dat de maatschappelijke tegenstellingen flink zijn gegroeid, met name die tussen het autochtone en allochtone deel van de bevolking. Het lijkt erop dat het zoet van de welvaart begint plaats te maken voor het zuur van een maatschappij waarin mensen hun onbehagen uiten in negatief of zelfs destructief gedrag.
Uit het voorlopige daderprofiel van de aanslagpleger in Apeldoorn blijkt vooralsnog dat het om een gewone, door ontslag en ander onheil gefrustreerde en op zichzelf levende burger ging, bij wie de stoppen op een gegeven moment zijn doorgeslagen.          

Wat te doen?
Verontrustend is dat al deze verschijnselen in hun samenhang bij de politiek niet in beeld zijn. Voor linkse partijen als PvdA en GroenLinks is elke toespeling op de overvolheid van Nederland een taboe omdat dat mensonvriendelijk zou zijn. Andere partijen (CDA, VVD) hebben jarenlang een terugtredende en te veel op zijn beloop latende overheid gepropageerd. Een dom beleid, omdat voor meer veiligheid in de openbare ruimte doorslaggevend is dat de burger zich serieus genomen voelt als hij zich tegen de verloedering van zijn straat, buurt of wijk teweer stelt.
Intussen blijkt dat veel mensen op Wilders’ Partij voor de Vrijheid stemmen omdat zij vinden dat de problemen van Nederland niet voortvarend worden aangepakt en zij hem zien als de man die orde op zaken zal stellen. Maar Wilders is juist voor nog meer vrijheid voor mensen die toch al te veel vrijheid claimen. Zijn opkomst spreekt boekdelen als het gaat om de publieke armoede die over het land is neergedaald.      

Simone Goudzwaard