Pius XII, schurk of heilige?
Had paus Pius XII schuld aan de moord op miljoenen Joden door de nazi’s? Valt hem voor zijn optreden tijdens de Tweede Wereldoorlog iets te verwijten? In de aanloop naar de vijftigste verjaardag van zijn dood op 9 oktober regent het publicaties en studiedagen. De controverse is levendiger dan ooit. Ideologie blijkt nooit veraf. Wie Rome geen goed hart toedraagt, is geneigd hem een zware verantwoordelijkheid toe te schrijven. Anderen geven de paus minstens het voordeel van de twijfel.
Veel vernieuwende inzichten verschenen de laatste jaren niet over het pontificaat van Pius XII (1939-1958). Daarvoor is het wachten op de opening van de archieven. Een merkwaardig fenomeen is dat almaar meer critici dan maar de morele toer opgaan: zij spreken zich uit over wat Pius XII volgens hen had moeten doen, en wel op basis van de christelijke leer waar ze geen affiniteit mee hebben en die ze zelf verwerpen. Daniel Goldhagen deed dat al, Dirk Verhofstadt doet dat met zijn jongste boek, Pius XII en de vernietiging van de Joden, nog eens dunnetjes over. Zo’n oefening voedt wel de polemiek, maar verhoogt de kennis niet van wat er precies is gebeurd.
We krijgen sinds kort wel meer inzicht in de jaren voor de oorlog, toen Pacelli staatssecretaris was van Pius XI. De Vaticaanse archieven over die jaren 1929-1939 zijn nog niet lang toegankelijk. Vorige week publiceerde La Civiltà cattolica – waarvan de inhoud door het staatssecretariaat van het Vaticaan wordt gecontroleerd – een kritisch stuk van de jezuïet Giovanni Sale. Die stelt dat Pacelli aanmerkelijk voorzichtiger was dan Pius XI in zijn verdediging van de Joden. Zo hield Pius XI op 6 september 1938, na de invoering van de anti-Joodse rassenwetten in Italië, een krachtige toespraak tegen het antisemitisme. ‘Het is christenen niet toegestaan deel te nemen aan het antisemitisme’, zei hij. ‘Spiritueel zijn we allemaal semieten.’ Staatssecretaris Pacelli bleek bij Mussolini evenwel alleen aan te dringen op bescherming van de Joden die zich bekeerd hadden tot het katholicisme. Vond Pacelli dat de paus overdreef? Enkele maanden later stierf Pius XI, volgde Pacelli hem op en begon de oorlog.
Pius XII was geen schurk, maar was hij een heilige? In afwachting van de opening van alle Vaticaanse archieven en een definitiever zicht op een complexe figuur in een moeilijke tijd, zou de kerk er alvast wijs aan doen de procedure voor de zaligverklaring op te schorten. De tijden zijn er eenvoudigweg niet rijp voor. Als je een eeuw kan wachten om pater Damiaan heilig te verklaren, waarom dan haast maken met Pius XII?
Peter van de Vijvere
Met dank aan Tertio.
Veel vernieuwende inzichten verschenen de laatste jaren niet over het pontificaat van Pius XII (1939-1958). Daarvoor is het wachten op de opening van de archieven. Een merkwaardig fenomeen is dat almaar meer critici dan maar de morele toer opgaan: zij spreken zich uit over wat Pius XII volgens hen had moeten doen, en wel op basis van de christelijke leer waar ze geen affiniteit mee hebben en die ze zelf verwerpen. Daniel Goldhagen deed dat al, Dirk Verhofstadt doet dat met zijn jongste boek, Pius XII en de vernietiging van de Joden, nog eens dunnetjes over. Zo’n oefening voedt wel de polemiek, maar verhoogt de kennis niet van wat er precies is gebeurd.
We krijgen sinds kort wel meer inzicht in de jaren voor de oorlog, toen Pacelli staatssecretaris was van Pius XI. De Vaticaanse archieven over die jaren 1929-1939 zijn nog niet lang toegankelijk. Vorige week publiceerde La Civiltà cattolica – waarvan de inhoud door het staatssecretariaat van het Vaticaan wordt gecontroleerd – een kritisch stuk van de jezuïet Giovanni Sale. Die stelt dat Pacelli aanmerkelijk voorzichtiger was dan Pius XI in zijn verdediging van de Joden. Zo hield Pius XI op 6 september 1938, na de invoering van de anti-Joodse rassenwetten in Italië, een krachtige toespraak tegen het antisemitisme. ‘Het is christenen niet toegestaan deel te nemen aan het antisemitisme’, zei hij. ‘Spiritueel zijn we allemaal semieten.’ Staatssecretaris Pacelli bleek bij Mussolini evenwel alleen aan te dringen op bescherming van de Joden die zich bekeerd hadden tot het katholicisme. Vond Pacelli dat de paus overdreef? Enkele maanden later stierf Pius XI, volgde Pacelli hem op en begon de oorlog.
Pius XII was geen schurk, maar was hij een heilige? In afwachting van de opening van alle Vaticaanse archieven en een definitiever zicht op een complexe figuur in een moeilijke tijd, zou de kerk er alvast wijs aan doen de procedure voor de zaligverklaring op te schorten. De tijden zijn er eenvoudigweg niet rijp voor. Als je een eeuw kan wachten om pater Damiaan heilig te verklaren, waarom dan haast maken met Pius XII?
Peter van de Vijvere
Met dank aan Tertio.