Via fair trade koffiecoöperaties krijgen Maya's in Guatemala de mogelijkheid een waardig bestaan op te bouwen. Maar de kleine koffieboeren willen ook de rituelen en tradities die verbonden zijn met de ma?sproductie in ere houden. Fair trade als model van internationale handel biedt producenten en consumenten de mogelijkheid om niet alleen materi?le producten uit te wisselen, maar ook het gesprek aan te gaan over elkaars bronnen van spiritualiteit.

Onlangs werd in Guatemala een bijeenkomst gehouden over landbouw, handel en Maya-spiritualiteit. Leden van boerenorganisaties, co?peraties en Maya-groepen namen aan de bijeenkomst deel en ook enkele vertegenwoordigers van de interkerkelijke ontwikkelingsorganisatie Solidaridad uit Nederland waren uitgenodigd.
Tijdens de bijeenkomst, die meer dan drie dagen in beslag nam, bleek hoezeer de Maya's 'mensen van ma?s' zijn. En dat niet alleen omdat tortilla's of ma?skoeken het hoofdbestanddeel vormen van de dagelijkse maaltijden. Ma?s is voor Maya's een onuitputtelijke bron van mythen, rituelen en gebruiken die het leven van ieder dag betekenis en richting geven. Op de bijeenkomt werd bij herhaling het scheppingsverhaal uit de Pop Wuj, het heilige boek van der Maya's, in herinnering gebracht. Daarin wordt verteld hoe God, na twee mislukte pogingen om mensen te scheppen, de hulp van de dieren inroept. Die brengen witte en gele ma?skolven en uit het deeg van de ma?s kneedt God de glanzende lichamen van de eerste Maya's, vier mannen en vier vrouwen.

Ma?s dus bij het allereerste mythische begin van de Maya's, maar ook ma?s als heilig en onmisbaar voedsel voor nu. Tijdens de bijeenkomst werd met een schat aan details het proces van het 'goede verbouwen' van de ma?s in kaart gebracht. Vanaf de rituelen op de avond v??r het zaaien, wanneer alle aanwezigen met wierook, kaarsen en gebeden waken bij de ma?skorrels die zullen worden gezaaid. Tot aan de laatste fase van de oogst, als in processie de geest van verloren korrels en gebroken kolven naar huis wordt gebracht. Omdat verlies van de meest onbeduidende ma?skorrel vermindering van groeikracht voor de volgende oogst betekent.
Het is de roeping van de iedere Maya om vakkundig, eerbiedig en met oog voor de belangen van mens en dier voedsel te verbouwen, zo bleek tijdens de bijeenkomst. Voor het verkrijgen van een overvloedige oogst is veel kennis en ervaring nodig, maar moet vooral ook 'het hart van de mens op zijn plaats zijn'. Om dat te bereiken vormen de rituelen en costumbres (gebruiken) van de Maya's een onmisbaar anker. Genoeg verhalen dus over kostbare ma?s, behulpzame dieren en eerbiedig uitgevoerde rituelen.

Maar zijn mooie tradities ook in staat om de naar schatting zes miljoen Maya's die Guatemala nu telt, te verzekeren van de dagelijkse tortilla's? Het antwoord op deze vraag werd door de deelnemers aan het treffen in Guatemala met 'nee' beantwoord. Op de eerste plaats is het gebrek aan voldoende landbouwgrond het centrale probleem van praktisch alle Maya's. Die situatie vormt de erfenis van de grondroof die door de Spaanse kolonialisten werd ingezet en met de introductie van de grootschalige koffieproductie in de 19-de eeuw een hoogtepunt bereikte. Door gebrek aan voldoende eigen grond trekken jaarlijks honderdduizenden Maya-gezinnen vanuit het hoogland naar de koffie-, katoen- en suikerrietplantages aan de zuidkust, om slecht betaalde en vaak levensgevaarlijke seizoenarbeid te verrichten. Vanwege de armoede op het platteland zoeken ook steeds meer Maya's hun heil in de hoofdstad of in het verre Amerika. Maar nog steeds is het thema van een landhervorming een taboe en nog onlangs verklaarde de huidige president van Guatemala, Alfonso L?pez Portillo, dat een echte landhervorming 'politiek onhaalbaar' is en tot een opstand zou leiden; van de grootgrondbezitters wel te verstaan. Intussen hebben landloze boeren in Guatemala een nieuwe organisatie opgericht met de veelzeggende naam 'Mayas sin tierra', 'Maya's zonder grond'.

Nieuwe bedreiging
Maar niet alleen gebrek aan voldoende grond om ma?s te verbouwen bedreigt het leven van de Maya's. Ook bij de productie van de ma?s doen zich nieuwe problemen voor. De deelnemers aan de bijeenkomst in Guatemala maakten melding van een nieuwe dreiging: het oprukken van genetisch gemanipuleerde ma?s. Met mooie verhalen over fantastische opbrengsten proberen multinationals kleine Maya-boeren voor zich te winnen, maar de risico's bij het overschakelen op genetisch gemanipuleerde ma?s zijn levensgroot. De meer dan 600 ma?svari?teiten die Guatemala rijk is, dreigen te worden gereduceerd tot een handjevol resistente gewassen. Toch is het volgens de deelnemers nog maar de vraag of kleine producenten op den duur uit handen van de oprukkende multinationals kunnen blijven. Zeker als de regering de prijs van de traditionele ma?s kunstmatig laag houdt en er steeds meer goedkope ma?s uit het buitenland wordt ge?mporteerd.

De kansen van koffie
De deelnemers aan de bijeenkomst in Guatemala waren het er over eens: productie van ma?s alleen vormt een smalle en onzekere basis voor het voortbestaan en de verdere ontwikkeling van kleine producenten. Maar wat zijn de alternatieven?
Dat was het moment voor leden van koffieco?peraties uit Chajul en Quetzaltenango om op de bijeenkomst hun ervaringen met de productie en verhandeling van organisch geteelde koffie te vertellen. In Chajul, een uitgestrekte gemeente hoog in de provincie El Quich? en in de jaren tachtig zwaar getroffen door het politieke geweld, hebben Maya-boeren enige jaren geleden de Asociaci?n Chajulense opgericht, een organisatie die op dit moment meer dan 2000 leden telt. Dank zij de parochiepriester kwam de Asociaci?n in contact met de oecumenische kredietorganisatie Oikocredit, die een lening verschafte om de percelen van de boeren van Chajul met nieuwe koffiestruiken te beplanten. Een contract met de stichting Max Havelaar voor de levering van biologische koffie onder fair trade condities vormde een volgende stap naar een menswaardig bestaan voor de leden van de Asociaci?n. Met zichtbare trots vertelden de leden van de Asociaci?n dat in enkele jaren tijd de leefomstandigheden in Chajul zienderogen zijn verbeterd en dat het succes van de koffie heeft geleid tot bredere vormen van gemeenschapsontwikkeling. Kan het een wonder heten dat vanuit Chajul, dat vroeger ieder jaar duizenden slechtbetaalde seizoenarbeiders leverde, bijna niemand meer naar de plantages aan de zuidkust trekt?

Na de vertegenwoordigers van de Asociaci?n Chajulense deden ook de leden van de koffieco?peratie Manos Campesinas uit Quetzaltenango hun verhaal. Zij vertelden over het moeizame proces om met boeren uit verschillende delen van het land een hechte co?peratie te vormen. Over de assistentie die ze kregen van het bisdom Quetzaltenango en van Nederlandse ontwikkelingswerkers bij het opstellen van een bedrijfsplan en het verkrijgen van inzicht in ingewikkelde thema's als marktanalyse, kredietvoorwaarden, voorfinanciering en leveringscontracten. Zij benadrukten ook hoe moeilijk het in de praktijk is om met alle leden het strategische doel van de co?peratie voor ogen te houden en niet bij de minste of geringste verstoring van de markt weer terug te vallen in de rol van ge?soleerde en dus kwetsbare koffieproducent.
Met de vertegenwoordigers uit Chajul waren de leden van Manos Campesinas het erover eens: er zit ook voor Maya's toekomst in de koffie, maar wel onder voorwaarden: dat de co?peratie gedisciplineerd en transparant functioneert, dat er voldoende leiders zijn met ondernemingsgeest en verstand van goed beheer die bovendien bereid zijn te blijven, dat er wordt ge?nvesteerd in economische effici?ntie en overschakeling op organische productie.
Maar de vertegenwoordigers uit Chajul en Quetzaltenango noemden ook een andere belangrijke voorwaarde: de vraag op de fair trade markt. Want alleen dan kan een groeiend deel van de koffieopbrengst werkelijk kostendekkend worden verkocht. En kostendekkend wil zeggen dat in de prijs van de koffie een rechtvaardig loon voor Maya-producenten en de kosten verbonden met een milieuvriendelijke productiewijze, zijn verdisconteerd.


Eerlijke koffie kan dus uitkomst bieden. Maar, zo vroeg in Guatemala menigeen zich af, betekent een rendabele koffieproductie voor Maya's ook het definitieve einde van de eigen milpa (ma?sveld) en, wat nog veel belangrijker is, het einde van de zo geroemde 'spiritualiteit van de ma?s'?
Het waren uitgerekend de vertegenwoordigers van de koffieco?peratie Manos Campesinas die hierover een duidelijk standpunt hadden. 'Maya-spiritualiteit heeft van doen met de relatie tussen de mens, de natuur en de goddelijke krachten', was hun oordeel. 'Als die relatie goed is, vloeien daar wijsheid, verdraagzaamheid en gemeenschapszin uit voort. Spiritualiteit heeft te maken met onze diepste gevoelens en met alles waar wij als Maya's om vragen. Wie geworteld is in spiritualiteit, heeft een visie op de toekomst en op de harmonie tussen alles wat bestaat. Spiritualiteit helpt om te groeien en om tegenstellingen te begrijpen. Spiritualiteit heeft te maken met het milieu en met respect voor de aarde. Daarom is het meer dan ooit belangrijk dat we ma?s blijven verbouwen, want die is bepalend voor onze identiteit als Maya's. Wie ma?s verbouwt, drukt respect uit voor de aarde en werkt aan evenwicht tussen alles wat bestaat. Wanneer wij onze rituelen uitvoeren en danken voor een goede oogst, treden we in contact met degenen die v??r ons hebben geleefd en drukken wij onze eerbied voor het leven uit.'

En zo bleek op de bijeenkomst in Guatemala dat het verbouwen van ma?s niet zomaar een activiteit is, maar een 'oefening in waardig leven'. Een proces dat de mens op het spoor brengt van goede gedachten en gepast gedrag, hem herinnert aan zijn oorsprong en zijn bestemming en hem verbindt met degenen die eerder hebben gezaaid en geoogst, en met de komende generaties. Wie ma?s verbouwt, houdt de schepping mede in stand; wie zaait wordt geboren, wie sterft wordt als een ma?skorrel in de aarde gelegd in afwachting van nieuwe seizoenen. Daarom werd op de bijeenkomst in Guatemala niet alleen een pleidooi gehouden om de re?le mogelijkheden van fair trade op de internationale markt ten volle te benutten, maar klonk ook de oproep het ma?sveld in ere te houden. Want wie zijn milpa met zorg en eerbied bewerkt, cultiveert spiritualiteit, houdt het hart op koers en zorgt ervoor dat nieuwe modellen van productie en handel worden doordrongen van de tradities van de 'mensen van ma?s'.

Naar een spiritualiteit van het genoeg
Ook werd de vraag gesteld naar de 'spiritualiteit van de consument'. Hebben wij in het noorden ook 'eigen velden waarop spiritualiteit wordt gecultiveerd'? Beschikken wij als consumenten over verhalen, tradities en rituelen die bij productie en handel 'het hart op het spoor houden en de begeerte in goede banen leiden'? Bovendien, waarom zijn wij in het noorden zo ge?nteresseerd in de leefwereld van Maya's? En moet ook op het vlak van spiritualiteit de liefde niet van twee kanten komen?'Leg de last van de spiritualiteit niet enkel op onze rug', was de oproep van de Maya's. Kortom: hoe relevant en actueel zijn de eigen spirituele tradities aan consumentenzijde en hoe kan, ook op dit vlak, verrijkende uitwisseling plaats vinden met Maya-producenten?
Daartoe uitgedaagd door de partners in Guatemala hebben wij als vertegenwoordigers van Solidaridad gesproken over eigen bronnen van zingeving, over vindplaatsen van spiritualiteit, over 'funderende verhalen' uit de bijbelse traditie die richting geven bij handelen dat God, de mens en de schepping welgevallig is. Verhalen uit een ver verleden, maar die ten diepste niets van hun actualiteit hebben verloren. Het eeuwenoude verhaal van het manna in de woestijn hebben we daarbij als uitgangspunt genomen. Als het volk van Isra?l op weg naar beloofd land door de woestijn doolt en van honger dreigt om te komen, laat Jahwe een witte substantie uit de hemel vallen. Het lijkt een droom, maar als de Isra?lieten het goedje proeven, blijkt het heerlijk voedsel te zijn. Manna heet het en het ligt iedere morgen opnieuw in het woestijnzand te wachten. E?n aanwijzing had Mozes, de door Jahwe geroepen leider, aan zijn hongerige lotgenoten gegeven: ieder mag enkel verzamelen wat nodig is om de honger van ??n dag te stillen. Maar mensen willen meer dan genoeg en bewaren graag een appeltje voor de dorst. En waarom vandaag niet wat extra manna verzameld, zodat je morgen niet vroeg op hoeft? Maar wat gebeurt? Wie meer manna verzamelt dan nodig is, komt bedrogen uit; wie het 'genoeg' niet vertrouwt, treft enkel bederf aan. Om de diepe betekenis van 'de maat van het manna' niet te vergeten, laat Mozes vervolgens een urn vervaardigen waarin precies ??n dagrantsoen past. De urn wordt tussen Jahwe en de Isra?lieten geplaatst als tastbaar teken van een 'spiritualiteit van het genoeg'. Manna in de woestijn, een 'funderend verhaal' om in wisselende tijden de begeerte te leiden langs wegen van maat-gevoelige handel en wandel. Een spiritualiteit van het vertrouwen dat met Gods gratie elke morgen nieuwe mogelijkheden biedt en dat zelfzuchtige berekening in wezen misrekening is.


'Mooi verhaal', was de reactie van de toehoorders in Guatemala. Maar meteen daarna kwam de vraag: 'Welke rol spelen jullie verhalen in jullie consumptiepatroon en in de economie in jullie landen'? En zo kwam het gesprek toch weer op fair trade, als concreet model om de diepe boodschap van verhalen over ma?s en manna opnieuw actueel te maken. Ook voor bijbelse traditie geldt dat haar kracht blijkt in het vermogen richting te geven aan nieuwe ervaringen en dat zij buiten de concrete werkelijkheid slechts 'beperkt houdbaar' is. Funderende verhalen verdienen enkel die naam als op het fundament telkens opnieuw wordt gebouwd. De werkelijkheid van fair trade biedt wie zich verbonden voelt met de bijbelse traditie volop de gelegenheid het eeuwenoude verhaal van 'het genoeg' vorm te geven in nieuwe modellen van duurzame productie en handel. Op een markt die enkel uit is op maximale winst is fair trade een vorm van waardige genoeg-doening of, zoals Maya?s zeggen: hacerse rico con dignidad, waardig rijk worden.

Internationale handel volgens het principe van fair trade heeft reeds bewezen rijkdom te produceren waar mens en milieu wel bij varen. De bijeenkomst in Guatemala geeft aan dat het moment is aangebroken om ook het thema spiritualiteit nadrukkelijk te betrekken bij de praktijk van fair trade. Spiritualiteit is daarbij geen vrijblijvend gevoel dat wordt gekoesterd in een stormvrije zone, maar een onmisbaar kwaliteitskenmerk, een verankering van productie en handel in waardevolle tradities die de samenhang tussen de mens, de schepping en de goddelijke krachten tot uitdrukking brengen. Echte spiritualiteit geeft het leven glans en maakt productie en handel tot waardige en duurzame processen. Juist in de kennismaking met de dieptedimensie van elkaars tradities rond zinvolle inrichting van het bestaan kan in het contact tussen producenten en consumenten nog veel ? onbelaste - winst worden geboekt.

Mario Coolen

Mario Coolen is onder meer beleidsmedewerker bij de interkerkelijke ontwikkelingsorganisatie Solidaridad. Hij schreef de boeken Een rozentuin vol wijsheid, Indiaanse spiritualiteit als uitdaging (uitgave Dabar-Luyten, Heeswijk, 1998) en Hart van de Maya's - over cultuur, spiritualiteit en strijd (Solidaridad, Utrecht, 2000)