Wat een gemiste kans. De preambule van het Europese grondwettelijke verdrag begint met het aanroepen van de Koning der Belgen, waarna een stoet van staatshoofden volgt. Hoe verzin je het! Nee, dan de Amerikaanse grondwet. Een korte tekst met de historische beginwoorden ‘We the people’. Voor het eerst vertelde een volk aan z’n bestuurders wat het moest doen. De scheiding der machten is duidelijk te herkennen.

In Amerika lééft de grondwet. In 1987, tijdens het 200-jarig bestaan, werden grondwetteksten afgedrukt op 53 miljoen pakken melk, de rockgroep Chicago gaf een speciaal ‘vrijheidsconcert’ en een bekende hamburgerketen verpakte z’n producten in speciaal grondwetpapier. Door het hele land trok een rood-wit-blauwe truckerskaravaan met een kopie van de ‘heilige’ grondwet die de bron vormde van waaruit volgens president Ronald Reagan ‘de grote rivier van de menselijkheid is ontsprongen’. De oorspronkelijke tekst wordt in Washington bewaakt door militairen en vele duizenden toeristen kijken er jaarlijks naar. De kracht van de Amerikaanse grondwet was volgens president Truman dat het ‘een plan’ was, ‘geen dwangbuis, buigzaam en kort.’ De grondwet kon middels amendementen meegroeien met de ontwikkeling van de Verenigde Staten.

Het is jammer dat de Europese grondwet geen groeidocument is maar een gedetailleerd politiek compromis tussen 25 staten. De Amerikaanse grondwetmakers lieten zich inspireren door Verlichtingsfilosofen en christelijke denkers. Treurig dat onze grondwetmakers zich niet uitbundig laafden aan dezelfde bronnen. Juist Europa is de bakermat van de volkssoevereiniteit en daaruit voortvloeiende mensenrechten.

De Verenigde Staten zijn een langs allerlei sociaal-economische, etnische, taalkundige en religieuze lijnen verdeeld land. Toch is een mirakel dat de oude grondwet al die verschillende bevolkingsgroepen bij elkaar houdt. Een gemeenschappelijke geschiedenis en grondwet zijn, in combinatie met elkaar, sterke samenbindende factoren. Juist Europeanen zouden vanwege hun gemeenschappelijke geschiedenis, die teruggaat tot de Grieks-Romeinse beschaving, zich sneller één moeten voelen. Politici die weigeren die erfenis te koesteren getuigen van weinig historisch besef. De politiek-maatschappelijke verschillen tussen Amerikaanse staten als Massachusets en Nieuw Mexica zijn groter dan die tussen bijvoorbeeld Griekenland en Nederland. Sommige Nederlandse politici houden nog krampachtig vast aan een zoveel mogelijk soeverein Nederland. Maar wat is de relevantie daarvan? Wat hebben de inwoners van conservatief christelijke streken als de Veluwe en de Zeeuwse eilanden gemeen met de Afrikaanse inwoners van Rotterdam? Grote groepen in onze maatschappij weigeren zich neer te leggen bij het multiculturele karakter van de Nederlandse maatschappij.

Onze zogenaamde gemeenschappelijke geschiedenis en de daaruit voortvloeiende landsgrenzen zijn vooral het gevolg van min of meer toevallig gestopte gevechtshandelingen van allerlei huurlingenlegers. Het koningshuis is een bindende factor maar vooral vanwege de incidentele persoonlijke populariteit van onze koningin. Het Amerikaanse presidentschap is als instituut veel populairder onder de burgers.

Ik vind het van wijsheid getuigen dat minister-president Balkenende tijdens de herdenking in Margraten parallellen trok tussen meer Europese eenheid en de overwinning in de Tweede Wereldoorlog. Ik juich het toe dat meer macht in Brussel wordt geconcentreerd, waardoor de samenwerking, zelfs samensmelting, op allerlei terreinen van grote Europese landen wordt gestimuleerd. Nog niet zo lang geleden probeerden ze elkaar letterlijk te vernietigen.

Nederland kent de laatste jaren een op drift geraakt electoraat. Niemand weet waartoe de zwevende kiezer in staat is. Bij zoveel onzekerheid kan Europa de stabiliserende factor zijn. Er is zelfs een verplichte hulpclausule bij calamiteiten van allerlei aard in de nieuwe grondwet verankerd. Dat geeft een veilig gevoel. Het is een hele geruststelling om Europeaan met een grondwet te zijn.

Willem Post

Willem Post is Amerika-deskundige